Verslag symposium 'Leven van het land'
20 november 2009
Eemlandhoeve Bunschoten

Op de grens van stad en platteland, tussen Amersfoort en Bunschoten, kwamen 20 november zo'n vijftig belangstellenden - waaronder boeren, burgers en buitenlui, tuinders, trendwatchers en theologen -  bijeen op de Eemlandhoeve. Samen met vertegenwoordigers van diverse landbouworganisaties, zoals de ZLTO, de ABTB, de Maatschappij van Welstand, het platform Biologica en de Stichting IJssellandschap, namen zij deel aan het symposium 'Leven van het land: over bijbelse spiritualiteit en landleven'.
Oud-minister en landbouwer prof. dr. Cees Veerman, boer-filosoof Ir. Jan Huijgen en bijbelwetenschapper Dr. Albert Kamp gingen tijdens deze bijeenkomst op zoek naar de wortels van onze omgang met het land, in het bijzonder naar de relatie tussen bijbelse spiritualiteit en het landleven. Het door de Katholieke Bijbelstichting georganiseerde symposium maakte deel uit van de activiteiten in 'De maand van de spiritualiteit'. Dit jaarlijks terugkerende initiatief heeft in 2009 als thema 'wortel schieten': een zoektocht naar de levensbeschouwelijke wortels van de hedendaagse mens.

Hieronder vindt u een korte impressie van een inspirerende middag, die werd geleid door dagvoorzitter Peter Dullaert (zie foto). Voor meer uitgebreide samenvattingen van de lezingen:

Lezing Ir. Jan Huijgen (klik hier)
Lezing Prof. dr. Cees Veerman (klik hier) (samenvatting)
Lezing Dr. Albert Kamp (klik hier)

Jan Huijgen

Als boer die verder kijkt dan eigen land en bedrijf maakt Huijgen (zie foto 2) zich ongerust over zaken als de grote machtsconcentratie in de voedselmarkt waardoor enkele grote spelers 70 tot 80 % van die markt in handen hebben. De landbouw wordt zo verengd tot een monocultuur; stad en ommeland raken onthecht van elkaar en de burger raakt verslaafd aan ongezonde eetpatronen. Haaks op die ontwikkeling staat een spiritualiteit van het land  als een ervaring 'voorbij het weten' en een besef van opgenomen zijn in een levenssamenhang. Die ervaring vervult hem enerzijds van vreugde en enthousiasme maar anderzijds ook met onrust en boosheid als er diepere vragen toegelaten worden over de bovengenoemde zaken zoals machtsconcentratie in de voedselmarkt.
Voor Huijgen leeft de religieuze spiritualiteit weer volop. En inspiratiebronnen voor hem zijn het nieuwste boek van Charles Taylor (Seculiere Tijd) en na een lange zoektocht opnieuw de bijbelse geschriften. In de Bijbel ligt veel wijsheid opgeslagen met betrekking tot land, voedsel, omgang met kwetsbare mensen, omgang met onrecht van machten etc. Ook voorbeelden uit de kloostertraditie zoals Franciscus raken Huijgen. Hij probeert deze spiritualiteit op zijn hoeve als oefenplek voor de vernieuwing van de landbouw concreet te maken. Hij sloot zijn bijdrage af met een verhaal over een mangrove-boom. Die is sterk en diepgeworteld. Hoe kunnen wij worden als zo'n boom met diepe wortels die bij storm en ontij regio en land bijeen kunnen houden ?

Cees Veerman

Na enkele zeer goed aansluitende muzikale intermezzo's met zang en gitaar van Trude Vis nam oud minister van landbouw Cees Veerman het woord. Hij hield een pleidooi voor een 'andere landbouw' op basis van nieuwe waarden als alternatief voor schaalvergroting en winstmaximalisatie. Volgens Veerman heeft er in de afgelopen paar eeuwen een verhuizing en vervreemding plaatsgevonden van: het mysterieuze naar het waarneembare, van het ontvangene naar het zelfgevormde en van gerechtigheid naar afgesproken rechten. Sinds Mansholt - dus al tientallen jaren - is 'winst' hèt oriëntatiepunt geweest. En kostenverlaging vroeg om onophoudelijk schaalvergroting. Daardoor was er nog nooit zoveel en zo goedkoop voedsel beschikbaar. Dankzij de moderne landbouw besteden we nog maar 15% van ons inkomen aan voedsel. Maar wat heeft dat gekost? De landbouw is van cultuurbedrijf een economisch bedrijf geworden en de zwakke partners die zich niet konden verweren - zoals de dieren en het milieu - zijn hier het slachtoffer van geworden. We zoeken nu de oplossing in de reductie van de negatieve aspecten zoals bijvoorbeeld naar betere bestrijdingsmiddelen en diervriendelijker manieren van veeteelt. Maar er is ook een 'andere landbouw' mogelijk op basis van wijsgerige motieven en bijbelse inspiratie. Uit die bijbelse inspiratiebronnen komen de volgende waarden op:
- Afhankelijkheid en de daaruit voortvloeiende "ootmoed" die wijst op een nieuwe verhouding tussen mens en omgeving.
- Verantwoordelijkheid om je in te zetten voor het goede.
- Eerbied: voor het land omdat het leeft. En voor je dieren die je bij name kent.
- Gerechtigheid: Een manier van netjes en eerlijk zaken doen met wederzijds vertrouwen als basis.
Deze zachte waarden en tere krachten in de lijn van Jezus' uitspraak - "Leer van mij dat ik zachtmoedig ben en nederig van hart" - zijn moeilijk te realiseren voor de boer. Hij moet als ondernemer kiezen voor één lijn en de overheid moet hem ruimte geven om die keuze uit te voeren. Het wachten is op een nieuwe landbouwcommissaris die dit mogelijk maakt.

Albert Kamp

Na de pauze ging Albert Kamp (zie foto) in op 'de wortels van bijbelse spiritualiteit', gevisualiseerd in een powerpointpresentatie met vele prachtige beelden ontleend aan het landleven. Zijn lezing startte bij de bijbelse beelden en metaforen die aan de basis staan van ons spreken en denken over God, mensen en de aarde. Verhalen over de schepping van de eerste mens (Genesis 2-3), metaforen uit het landleven (o.a. Psalm 23, 'De HEER is mijn herder', of Marcus 4, 'de parabel van de zaaier') en beelden uit de natuur (o.a. Job 38-39), tonen enerzijds een intrinsieke verbondenheid met de aarde en anderzijds een grondhouding van verwondering en ontzag. De relatie tussen God en mens is niet los te zien van de relatie met de aarde en de  beleving van de natuurlijke omgeving. Willen we doordringen tot het eigen karakter van bijbelteksten, en zicht krijgen op hun spirituele dimensie, dan dienen we ons tijdens het lezen bewust te zijn van deze fundamentele levenshouding.
De beelden uit de natuur en het landleven geven toegang tot complexe relaties tussen God en mensen, of bieden een relativering voor menselijk gedrag. Bekende voorstellingen, ontleend aan het leven van alledag, reiken zo woorden aan voor dat wat woordeloos blijft.  
Albert Kamp vroeg zich daarbij wel af of onze hedendaagse omgang met het land de toegang tot bijbelteksten niet bemoeilijkt. Onze voorstelling van het bijbelse landleven staat nogal onder druk van een zekere idyllevorming, waarmee de volle zeggingskracht van bijbelteksten nogal wordt beperkt: alleen het fraaie en schone wordt belicht. Ook onze persoonlijke relatie met de natuurlijke leefomgeving is van invloed. Zonder een betrokken houding tot de aarde raken we ontworteld, ontzeggen we ons zelf de toegang tot de specifiek levensbeschouwelijke visie die ten grondslag ligt aan de verhalen en poëzie in de Bijbel.

Tenslotte

Na afloop van de presentatie van Albert Kamp zong Trude Vis nog een Italiaanse versie van het Zonnelied van Sint Franciscus en een jiddisch lied voor de seideravond. De aanwezigen kregen de gelegenheid om vragen en opmerkingen te plaatsen. Daarna verlieten de aanwezigen de conferentiezaal in en positieve en tevreden stemming. Niet de verontrusting maar de inspiratie, de nieuwe horizonten hadden de boventoon gevoerd en verschillende humoristische uitspraken hielden de sfeer licht. Ook de aangename omgeving met oogstproducten, kunstwerken en uitgaven van de KBS had een goede uitwerking gehad. Voor sommigen smaakte dat naar meer. Aan die behoefte werd voldaan door een rondleiding over de Eemlandhoeve. Voordat die van start ging dankte de dagvoorzitter allen die meegewerkt hadden en gekomen waren. Het symposium was een goede opstap naar de uitgave van een bijbels bezinningsboek dat eveneens Leven van het land gaat heten en dat in het voorjaar van 2010 bij de KBS verschijnt.